ATEX-zones 1, 2, 21 en 22: welke verlichting is toegestaan

Gaszones en stofzones: wat de cijfers betekenen

ATEX bundelt de Europese regels voor apparatuur en werkplekken met explosiegevaar: de apparatuurrichtlijn 2014/34/EU en de werkplekrichtlijn 1999/92/EG. De werkgever legt in een explosieveiligheidsdocument vast waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan en hoe vaak. Die zone-indeling bepaalt welk armatuur u mag ophangen.

Gassen, dampen en nevels vallen onder zone 0, 1 en 2, brandbaar stof onder zone 20, 21 en 22:

• Zone 0 en 20: explosieve atmosfeer voortdurend of langdurig aanwezig, zoals in een tank of silo.
• Zone 1 en 21: af en toe bij normaal bedrijf, zoals rond vulpunten, zeven of mengers.
• Zone 2 en 22: niet bij normaal bedrijf en anders kort, zoals een opslaghal naast een proces.

De serie EXORA is gecertificeerd voor zone 1, 2, 21 en 22. Zone 0 en 20 vragen apparatuur van categorie 1; daar hangt in de praktijk zelden verlichting.

Zo leest u de Ex-markering

Voorbeeld voor gas: II 2G Ex db eb IIC T6 Gb, voor stof: II 2D Ex tb IIIC T85°C Db.

• II: bovengrondse industrie (groep I is mijnbouw).
• 2G of 2D: categorie 2, voor zone 1 of 21. Categorie 3 is voor zone 2 of 22.
• db, eb, tb: de beschermingswijze, zie hieronder.
• IIC of IIIC: gas- of stofgroep. IIC dekt ook waterstof en acetyleen, IIIC geleidend stof. Een hogere groep dekt de lagere.
• T6 of T85°C: maximale oppervlaktetemperatuur. T6 is 85 °C, T4 135 °C, T3 200 °C.
• Gb of Db: beschermingsniveau, b voor zone 1 of 21, c voor zone 2 of 22.

De regel: de categorie is gelijk aan of hoger dan de zone vraagt, de gas- of stofgroep dekt de aanwezige stof, en de temperatuurklasse ligt onder de ontstekingstemperatuur. Een armatuur voor zone 1 mag dus ook in zone 2 hangen, andersom niet.

Wat een Ex-armatuur anders maakt dan een IP65-armatuur

Een gewone IP65 high bay houdt stof en water buiten, maar is nooit getest op een vonk of hete plek binnenin. Een Ex-armatuur wel, via een beschermingswijze:

• Ex d (drukvaste omhulling): een ontsteking blijft in de behuizing.
• Ex e (verhoogde veiligheid): geen vonken of hete delen, vaak gecombineerd met Ex d voor de driver.
• Ex n (niet-vonkend): alleen voor zone 2.
• Ex t (omhulling): voor stofzones, stofdicht met begrensde oppervlaktetemperatuur.
• Ex m (ingegoten): driver en LED-module volledig ingegoten.

Concreet: een behuizing van gietaluminium of glasvezelversterkt polyester, gehard glas, een begrensde oppervlaktetemperatuur ook in een warme hal en een gecertificeerde kabelinvoer. LED helpt: de lage bedrijfstemperatuur maakt T6 of T85 °C haalbaar, waar een gasontladingslamp vaak op T3 bleef. EXORA loopt van 40 tot 200 W; de high bay van 100 W levert 17.000 lm bij 5000 K, de lijnarmatuur van 40 W 6.400 lm.

Toepassingen: chemie, graan en lakstraat

Chemie: rond vulstations, pompen en tanks is zone 1 gangbaar, de rest van de hal vaak zone 2. Gasgroep IIB dekt de meeste oplosmiddelen; bij waterstof of acetyleen is IIC nodig. Als richtwaarde geldt doorgaans 200 tot 300 lux in procesruimten en 500 lux op bedienplekken; de lichtberekening geeft de exacte waarde.

Graan, meel en diervoeder: in silo's en bij elevatoren ontstaat zone 21, de omliggende opslag is vaak zone 22. Organisch stof valt in groep IIIB. Een stoflaag op een warm armatuur ontsteekt veel eerder dan een stofwolk; de installatienorm rekent met 75 °C marge onder de smeultemperatuur van een laag van 5 mm. Kies een lage temperatuurklasse, een glad afspoelbaar ontwerp en minimaal IP65.

Spuitcabines en lakstraten: in de cabine en de afzuigkanalen geldt meestal zone 1, eromheen zone 2. Spuitwerk vraagt als richtwaarde 750 lux of meer op het werkstuk met goede kleurweergave. Armaturen in de cabine zelf moeten categorie 2 zijn, of buiten de zone achter een afgedicht venster hangen. Voor de omliggende zone 2 past de explosieveilige lijnarmatuur, symmetrisch opgesteld tegen schaduw.

Aansluitdozen, wartels en installatie

Een Ex-armatuur is pas explosieveilig als de hele keten dat is. De installatienorm NEN-EN-IEC 60079-14 eist dat ook aansluitdozen, wartels en eindpluggen gecertificeerd zijn voor zone en beschermingswijze:

• Ex e aansluitdoos om te splitsen of door te lussen; in de EXORA-serie zit een aansluitdoos met twee eindpluggen.
• Kabelwartels passend bij kabeltype (gewapend of niet) en beschermingswijze. Een Ex d-wartel op een Ex e-doos mag in de regel wel, andersom niet; houd het certificaat van de wartel aan.
• Ongebruikte invoeren dicht met een gecertificeerde eindplug, nooit met een kunststof dop.
• Potentiaalvereffening van alle metalen delen, en het opgegeven aanhaalmoment aanhouden.

Na oplevering volgt een eerste inspectie en daarna periodieke inspectie volgens NEN-EN-IEC 60079-17. De installateur moet aantoonbaar bekwaam zijn in explosieveilige installaties; calculeer dat mee.

Zo kiest u uit de EXORA-serie

• Zone 1 en 21, hoge hallen: high bay 100 W, 17.000 lm, bundel 100°, IP65, vanaf circa 6 meter.
• Zone 1 en 21, terrein en gevel: schijnwerper 100 W, Type II-optiek, IP66, IK10, voor laadplaatsen en tankputten.
• Zone 2 en 22, lage ruimtes en randzones: lijnarmatuur 40 W, 6.400 lm, bundel 120°, IP65.
• Toebehoren: Ex-aansluitdoos met eindpluggen en kabelwartels.

Alle EXORA-armaturen zijn ATEX en IECEx gecertificeerd, met 5 jaar garantie uit Europese voorraad, van 65 tot 849 euro excl. btw. Lichtplein levert uitsluitend aan bedrijven. Stuur bij twijfel de zone-tekening uit het explosieveiligheidsdocument mee met uw aanvraag.

Veelgestelde vragen