Stalverlichting voor pluimvee en vee: eisen aan armaturen

Waarom een stal andere eisen stelt

Een armatuur in een stal krijgt het zwaar. De lucht bevat ammoniak uit mest, de luchtvochtigheid is hoog en er hangt permanent stof van voer en strooisel. Na elke ronde wordt de ruimte met een hogedrukreiniger schoongespoten en vaak ontsmet.

Een standaard binnenarmatuur houdt dat niet lang vol. Ammoniak tast onbeschermd aluminium en gewoon staal aan, water dringt via de pakking binnen en stof op de afdekking kost al snel een merkbaar deel van de lichtopbrengst. Een stalarmatuur moet daarom aan vier eisen voldoen: een dichte behuizing die tegen reiniging kan, materialen die ammoniak verdragen, een lichtniveau dat bij de diersoort past en een lichtsturing die flikkervrij dimt.

IP65, IP67 of IP69K: welke klasse voor welke stal

De IP-klasse bepaalt hoe de armatuur zich houdt bij reiniging. IP65 beschermt tegen stof en waterstralen uit een gewone slang en volstaat in droge stallen die alleen met lage druk worden afgespoten. IP67 dekt tijdelijke onderdompeling tot 1 meter, maar zegt niets over waterstralen onder hoge druk. IP69K is de klasse voor hogedrukreiniging: getest met water van 80 graden onder 80 tot 100 bar op korte afstand.

Voor vleeskuikenstallen, varkensstallen en melkstallen die na elke ronde worden uitgespoten adviseren wij IP69K. Voor een natuurlijk geventileerde ligboxenstal met beperkte reiniging is IP65 meestal voldoende. De serie TRIVO biedt beide: koppelbare lijnarmaturen in IP65 en uitvoeringen in IP69K van 40 W met 6.000 lumen.

Let naast de IP-klasse op de materialen: behuizing en afdekking van polycarbonaat, sluitclips van roestvast staal en een pakking die reinigingsmiddelen verdraagt. Vermijd blank aluminium en verzinkte onderdelen in de dierruimte.

Hoeveel lux per diersoort

Het lichtniveau is geen smaakkwestie: het is deels wettelijk vastgelegd en deels bepaald door productie en diergezondheid. Richtwaarden op dierhoogte, gemeten op de vloer of op voerhoogte:

• Vleeskuikens: minimaal 20 lux tijdens de lichtperiode volgens de Europese welzijnsrichtlijn, in de eerste dagen vaak 30 tot 40 lux om de kuikens naar voer en water te leiden.
• Leghennen: 10 tot 20 lux op het voerspoor, gelijkmatig verdeeld tegen donkere hoeken en buitennesteieren.
• Varkens: minimaal 40 lux gedurende minimaal 8 uur per dag volgens de Europese regels, in kraamstallen en bij controlewerk 100 lux of meer.
• Melkvee: 150 tot 200 lux gedurende 16 uur per dag bij een lange-dagregime, daarna 6 tot 8 uur rust onder 50 lux, in onderzoek in verband gebracht met een hogere melkproductie.
• Melkstal en behandelruimte: 200 tot 500 lux, omdat hier mensen met de dieren werken en uiers en huid goed moeten kunnen beoordelen.

Gelijkmatigheid telt zwaarder dan het gemiddelde. Een stal met 180 lux onder de armaturen en 60 lux ertussen geeft onrust. Reken met een verhouding tussen minimum en gemiddelde van minimaal 0,5 en laat de opstelling vooraf doorrekenen.

Lichtprogramma's en dimmen

Pluimvee en in mindere mate varkens worden gehouden met een lichtprogramma: vaste lichtperioden, een gesimuleerde zonsopgang en zonsondergang van 15 tot 30 minuten en in de kuikenfase een afbouw van 40 naar 20 lux of lager. Dat vraagt om armaturen die traploos en diep dimmen, tot onder 5 procent, zonder pulseren bij lage stand of een sprong bij het uitschakelen.

Let bij de keuze van de driver op de ondergrens van de dimcurve. Veel standaarddrivers stoppen bij 10 procent, te veel voor een schemerfase in een pluimveestal. Vraag de dimcurve op en test met een luxmeter op dierhoogte. Voor de sturing is DALI-2 de meest flexibele keuze: elke armatuur of groep krijgt een eigen adres, het programma loopt vanuit de klimaatcomputer of een losse controller en is achteraf aan te passen zonder de bekabeling te wijzigen. TRIVO is leverbaar met DALI-2 driver, zodat de lijnarmaturen direct in het lichtprogramma meelopen. Waar geen programma nodig is, zoals in een ligboxenstal, volstaat een schakelklok of een ingebouwde sensor.

Kleurtemperatuur en flikkervrij licht

Dieren zien anders dan mensen. Pluimvee neemt flikkering waar tot boven de 100 Hz, waar het menselijk oog rond 60 tot 90 Hz ophoudt. Een armatuur die voor ons rustig brandt, kan voor kippen zichtbaar knipperen, met onrust en pikkerij als gevolg. Kies daarom drivers met een lage rimpel op de LED-stroom (flikkerpercentage onder 5 procent), ook in gedimde stand. Dimmen op amplitude of PWM met een frequentie van enkele kilohertz is het veiligst.

Voor de kleurtemperatuur gelden per diersoort andere voorkeuren. In vleeskuikenstallen wordt vaak 2700 tot 3000 K toegepast omdat warm licht de dieren rustiger houdt. Voor leghennen en varkens is 3000 tot 4000 K gangbaar. Melkvee reageert goed op daglichtachtig licht van 4000 tot 5000 K in het lange-dagregime. Voor de melkstal kiest u 4000 K met een kleurweergave van Ra 80 of hoger, zodat huid en melk natuurlijk ogen.

Lijnarmaturen uit TRIVO in de praktijk

De meeste stallen worden verlicht met waterdichte lijnarmaturen in de lengterichting, op 2,5 tot 4 meter hoogte tussen de spanten. TRIVO is daarvoor opgezet: 20 tot 60 W met 140 tot 150 lumen per watt, dus een armatuur van 40 W geeft ongeveer 6.000 lumen. De armaturen zijn doorlusbaar: één voedingskabel van armatuur naar armatuur, geen lasdozen in de stal. De behuizing is schroefloos te openen, zodat driver en module zonder gereedschap bereikbaar blijven, ook na jaren in een vochtige ruimte.

Rekenvoorbeeld, uitsluitend ter indicatie: een ligboxenstal van 50 bij 12 meter op 150 lux vraagt, met een onderhoudsfactor van 0,8 voor een vervuilde omgeving, in de orde van 30 armaturen van 40 W in drie rijen. Een vleeskuikenstal op 20 lux vraagt een fractie daarvan, maar daar bepalen dimbereik en gelijkmatigheid de keuze. Voeropslag of een maalderij met kans op stofexplosie vraagt verlichting uit de serie EXORA voor zone 21 of 22. Voor erf en toegangsweg maken schijnwerpers uit FLUX of straatarmaturen uit VIA op een stalen mast uit TURRIS het geheel af.

Veelgestelde vragen