Kantoorverlichting: lux, UGR en lichtlijnen volgens de norm

Wat de norm vraagt op het werkvlak

De eisen voor kantoorverlichting staan in NEN-EN 12464-1, de Europese norm voor verlichting van werkplekken binnen. Voor schrijven, typen, lezen en beeldschermwerk vraagt de norm 500 lux op het werkvlak: het bureaublad, in de berekening een horizontaal vlak op 0,75 m boven de vloer. Dat is een onderhouden waarde, dus het niveau dat na veroudering en vervuiling nog gehaald moet worden.

Rond de taakzone gelden lagere waarden: minimaal 300 lux in de directe omgeving en 100 lux op de achtergrond. Andere kantoorfuncties hebben eigen eisen:

• Vergaderruimte: 500 lux, UGR 19
• Receptie: 300 lux, UGR 22
• Archief: 200 lux, UGR 25
• Gangen: 100 lux, UGR 28

Verder vraagt de norm een gelijkmatigheid Uo van minimaal 0,60 op het werkvlak (laagste waarde gedeeld door gemiddelde), een kleurweergave Ra van minimaal 80 en licht op wanden en plafond, in de orde van 50 tot 75 lux op de wand en 30 tot 50 lux op het plafond, afhankelijk van de normeditie. Een kantoor dat alleen de bureaus verlicht, voelt donker, ook als de 500 lux er staat.

UGR 19: verblinding beheersen met de opstelling

UGR (Unified Glare Rating) drukt uit hoeveel directe verblinding een installatie geeft; voor bureauwerk is de grens UGR 19. De UGR op een datasheet is een tabelwaarde voor een referentieruimte. Wat u in uw project haalt, hangt af van de ruimteafmetingen, de montagehoogte, de reflecties en de kijkrichting van de medewerkers.

Drie factoren maken in de praktijk het verschil:

• Kijkrichting: lijnen parallel aan de kijkrichting geven een lagere UGR dan lijnen dwars op het bureau.
• Luminantie boven 65 graden: voor beeldschermwerk begrenst de norm de helderheid van het armatuur onder vlakke kijkhoeken, zodat het niet in het scherm spiegelt. Een opale of microprismatische afscherming houdt die helderheid laag.
• Achtergrond: een licht plafond en lichte wanden verlagen het contrast en daarmee de UGR.

De lijnarmaturen van LINEA hebben UGR<21 als tabelwaarde. In een concreet kantoor met een licht plafond en lijnen parallel aan de kijkrichting valt de berekende waarde vaak lager uit, maar of u op 19 uitkomt, moet blijken uit de lichtberekening.

Lichtlijnen koppelen: van los armatuur naar doorlopende lijn

Een lichtlijn bestaat uit modules die u mechanisch en elektrisch aan elkaar koppelt tot één doorlopende lijn: geen zichtbare naad en één voedingspunt per lijn in plaats van per armatuur. Dat scheelt montagetijd en kabel. De modules van LINEA zijn naadloos koppelbaar en leverbaar in wit en zwart.

Bij het uitzetten van de lijnen houdt u rekening met:

• Lijnafstand: bij 2,7 tot 3 m montagehoogte ligt 2 tot 3 m tussen de lijnen meestal goed voor 500 lux en Uo 0,60.
• Positie: de lijn naast of tussen de bureaus, niet recht boven het beeldscherm, parallel aan de kijkrichting.
• Gevel: de eerste lijn op 1 tot 1,5 m van het raam, zodat de daglichtzone niet dubbel verlicht wordt.
• Bestelling: tel per ruimte de modules per lijn, het aantal lijnen, de kleur en de uplight-modules uit.

Pendel of opbouw, en het indirecte aandeel

Opbouw is de keuze bij plafondhoogtes tot circa 2,7 m en bij systeemplafonds zonder vrije ruimte erboven. Het armatuur zit tegen het plafond en al het licht gaat omlaag. Pendel wordt interessant vanaf circa 2,8 m: u hangt de lijn 0,3 tot 0,6 m onder het plafond, dichter bij het werkvlak.

Het grote voordeel van pendel is het indirecte aandeel. Een uplight-module stuurt een deel van het licht naar het plafond, dat het diffuus terugkaatst. Het plafond wordt zelf een lichtbron: minder contrast, lagere UGR, zachtere schaduwen op het bureau en de wand- en plafondwaarden uit de norm worden makkelijker gehaald. Voor LINEA is daarvoor een losse indirecte uplight-module beschikbaar die u per module op de lijn combineert.

Indirect licht werkt alleen met een licht plafond: reken met een reflectiefactor van 0,7 voor wit. Een donker of open plafond met zichtbare installatie slikt het grootste deel op. Kies dan opbouw of pendel zonder uplight.

Instelbaar vermogen: 24, 32 of 40 W per module

De LINEA-lijnarmatuur heeft een instelbaar vermogen: 24, 32 of 40 W, om te zetten met een schakelaar op de driver. Bij 120 lm/W is dat circa 2.900, 3.800 of 4.800 lumen per module. U bestelt één artikel voor het hele kantoor en stelt het vermogen per ruimte in bij de montage:

• Kantoortuin: 40 W voor 500 lux.
• Gang of pantry: 24 W, waar 100 tot 200 lux volstaat.
• Hoger plafond: een stand hoger voor dezelfde lux op het werkvlak.
• Na de meting: te veel licht? Een stand lager en u bespaart direct energie.

Stel het vermogen in vóór montage, met de spanning eraf, en noteer de stand per ruimte in het opleverdossier.

Rekenvoorbeeld: kantoortuin van 48 m²

Een kantoortuin van 8 bij 6 m, plafondhoogte 2,8 m, wit plafond, lichte wanden, acht werkplekken in twee rijen. Benodigd op het werkvlak: 48 m² × 500 lux = 24.000 lumen. Niet al het licht komt op het werkvlak en de installatie veroudert; reken met een ruimterendement van circa 0,65 en een behoudfactor van 0,8. Dan is ongeveer 24.000 / (0,65 × 0,8) ≈ 46.000 lumen aan geïnstalleerde lichtstroom nodig.

Twee lijnen van vijf modules op 40 W geven 48.000 lumen bij 400 W, ofwel 8,3 W/m². Drie lijnen van vier modules op 32 W geven 46.000 lumen bij 384 W en een betere gelijkmatigheid, omdat de lijnafstand van 3 naar 2 m gaat. De tweede variant vraagt meer modules, maar haalt Uo 0,60 makkelijker en laat ruimte om later een stand hoger te gaan. Welke variant in uw plafond past en wat de UGR per werkplek wordt, rekent een lichtberekening voor 350 euro excl. btw uit.

Veelgestelde vragen